"Tarihin Aydınlattığı Gelecek"ten

02.07.2005

Önceki
Ana Sayfa
Geri Dön
Sonraki

 


Tüm İnternette
Bu Sayfalarda
Google

 

TALAS SAVAŞI

   

1.         Araplarla Türklerin arasındaki düşmanlığın azalması

2.         Çin’in batıya doğru ilerleyişinin bin yıl sürecek ölçüde                         durdurulması

 

Türklerin Müslümanlıkla ilk tanışmaları Hazar Türkleri ile oldu. Daha sonra ise köle ve paralı askerlik yoluyla oldu (674). (Bu konuda ayrıntılı bilgi, "Tarihin Aydınlttığı Gelecek" kitabının Türklerde Müslümanlık bölümünde verilecektir.) Hz. Ömer döneminden itibaren Araplarla Hazar Türkleri birbirleriyle ciddi savaşlar yaptılar. Savaşların sonunda Araplar, Hazarların ülkesini ele geçiremediler. Bu savaşlarda Arapların gösterdikleri sert davranışlar, Hazarları Müslümanlıktan soğuttu. Bizans’ın baskılarından kaçan Musevilerin de etkisiyle Hazarların yöneticilerinden  Museviliği seçenler oldu. Halk ise, eski Türk dinine bağlı olmayı sürdürdü.

Batı Türklerinde durum böyleyken, Doğu Türkleri ile Müslümanlar arasındaki mücadele de karşılıklı çatışmalarla devam etti. Bu mücadeleler sırasında da Arap savaşçıların sivillere karşı bile çok acımasız davranmaları aralarının açılmasına neden oldu. Nitekim ünlü Arap komutanı Kuteybe Horasan valisi iken Belh ve Beykend şehirlerinde halka karşı çok acımasız davranışını tarihçi Narşahi üzüntüyle anlatır. Dolayısıyla 717 yılından itibaren Fergana, Semerkant ve Baktriane kıralları Araplara karşı koyabilmek için sık sık Çin’den yardım istediler.

II. Göktürk Devletinin Hanı Kapgan kağan 716 yılında, Çinlilerin kışkırttığı Bayırku tarafından pusuya düşürülerek öldürülmüştü. Yerine geçen oğlu İnal Bögü ise güçlü bir kişiliğe sahip değildi. Refik Özdek’e göre (I.cilt s.81 ve 113), bunu fırsat bilen Türkeşler Sulu Çor Kağan öncülüğünde isyan ettiler. Ve bağımsızlıklarını kazandılar. Göktürklerin “On-Ok” kolundan olan Türkeşler (Türgişler) Talas-Isık Göl-Semerkant arasında oturuyorlardı. Ancak kısa sürede birbirlerine düşerek “Sarı” ve “Kara” Türkeşler olarak parçalandılar. Sonunda Sarı Türkeşlerin lideri Kül Çor, Sulu Çor’u öldürerek galip geldi ve “Baga Tarhan” adıyla başa geçti (738). Ancak Emevilerin yeni Horasan valisi Nasr İbni Seyyar, Taşkent yakınlarında Baga Tarhan’ı pusuya düşürerek esir etti. Türk ordusunun gözü önünde de idam ettirdi.

Bu vaka Türkler açısından iki olumsuzluk getirdi. Birincisi Türklerin Araplara karşı başlayan nefretini artırdı. İkincisi Türkeşler Devletinin yıkılmasına sebep oldu. Zaten II. Göktürk Devleti de İnal Bögü yöntiminde iyice zayıflamıştı.

Bu olaylar bazı Türk yazarlarının, Talas savaşını tamamen farklı yönde algılamalarına yol açmış olabilir. Nitekim sayıları az da olsa bazı kişiler, Talas Savaşında Çinlilerle Türklerin birleşerek Araplara karşı mücadele ettiğini ve Arapları yendiklerini iddia etmişlerdir.

Bu sıralarda Göktürk Devleti yıkıldı. II. Göktürk Devleti’ni yıkılmasında etkin olan (744) Uygurlar, onların yerini dolduramadılar. Türkler sanki başsız kalmışlardı. Çin, tekrar ilerlemeye başladı. Arapların saldırılarından çekinen kırallıkların Çin’den sürekli yardım istemeleri de Çin ilerleyişini hızlandırıyordu. Sanki Türkler için karanlık dönem yeniden başlıyordu. Tam bu sırada pek tahmin edilemeyen bir olay oldu.

Parçalanan Türkeşlerin “Kara Türkeşler” gurubu 742 de Çinlilerin desteğiyle Tumoça komutasında bağımsızlıklarını korudular. Taşkent (Keş)’teki bu Kara Türkeşlerin sonraki hükümdarı Bahadır Tudun, Çinli komutan Kao Siyen Çe (ya da Gao Hsien-çı) tarafından öldürüldü (751). Bütün mallarına el konuldu. Şehir yağma edildi. Çinli komutan hükümdara söz verdiği halde, onu komplo ile ve onursuzca öldürtmüştü. Bu olaydan sonra kaçmayı başaran hükümdarın oğlu, Karluk Türklerinden ve Araplardan yardım istedi.

Bu gelişmeden bir yıl önce, İslam İmparatorluğu’nda Emeviler yıkılarak (750), yerlerine Abbasi sülâlesi gelmişti. Bu durumun gerçekleşmesinde, Horasanlı Türk olduğu söylenen Ebu Müslim’in çok önemli bir rolü oldu. Çünkü Ebu Müslim 745 yılında Emevilerin Horasan valisi Nasr İbni Seyyar’ı yenerek Horasan’dan çıkartmıştı (745). Bu olay Emevilerden memnun olmayan Müslümanlar için bir kıvılcım oldu. (Ebu Müslim’i o bölgedeki milletlerin hepsi, kendi ulusundan biri olarak görüyordu. Bunun nedeni, belki bölge halkının Emevilere karşı duydukları nefretti belki de, ordusunda değişik milletlerden insanların bulunması idi.)

Türklerin yardım istediği sırada Horasan valisi olan Ebu Müslim, Arap liderleri gibi düşünmedi ve komutanı Ziya bin Salih’i gönderdi. Karluk Türkleri (Karahanlılar Devleti’ni kuran ana boydur) ise zaten Çinlilere düşmandı. II. Göktürk Devleti’nin yıkılmasıyla bağımsızlıklarına kavuşmuşlardı. Onlar da olumlu cevap verdiler. Böylece 751’de birleşen kuvvetler, Talas nehri kıyılarında Çin ordusunu ezdiler.

Çinlilerin yok olurcasına yenilmelerinde Karluk ve Yağma Türklerinin Çin ordusunun arkasına sarkmaları ve onları iki ateş arasında bırakmaları etkili oldu. (Hayati Ülkü ise (s.775), Çin ordusundaki Karluk ve Yağma Türklerinin savaş sırasında Arapların tarafına geçtiğini anlatır. Halbuki Karluklar, bağımsızlıklarına kavuştuktan sonra Balkaş gölü civarına çekilmişlerdi. Çinlilerle aralarında Türgişler, Göktürkler ve devlet olarak Uygurlar vardı. Uygurlar ise yıkılan Göktürk Devleti’nin mirasçısı olduklarını iddia ediyorlardı. Dolayısyla, Göktürklere karşı bağımsızlık için isyan eden Karluklara düşmandı. Yani bu iddianın doğru olması ihtimali yoktur.)

Bu dönemde Çin’de Hsiuen-Dzung iktidardaydı. Bu kişi edebiyat ve güzel sanatlar bakımından parlak bir hükümdarlık yaptı. Ancak bu davranışı ülkesinde karışıklık yarattı. Talas savaşından iki ay önce, doğu sınırındaki sorunlar yüzünden çıkan iç kargaşada Çin, Roux’ya göre (Orta Asya s.190), 60.000 askerini kaybetmişti. (Bu durum Osmanlı İmparatorluğundaki Lâle Devri ve sonundaki Patrona Halil isyanı ile benzeşmektedir.)

Çinlilerin Talas savaşında da ağır bir yenilgi almaları üzerine, An-lu-şan (Ngan-lu-şan) adlı bir kişi paralı askerlerden oluşan ordusuyla iç isyan çıkardı (755). Roux’ya göre (Orta Asya, s.200) bu kişi ya Türk ya da İran-Türk melezidir. Bu olay Çin’de 8 yıl süren bir iç savaş başlattı.

İsyancılarla baş edemeyen Çin, Uygur Hakanı Bügü Kağandan (Roux’ya göre ise (Orta Asya, s.200), Bayan Çor’dan) yardım istedi. O da yardım etti. Çin’in ilk başkenti Çang-an ve ikinci başkenti Lo-Yang şehirlerini isyancılardan kurtardı (758). Bu şehirlerde 4-5 yıl oturdu. Sonra yüklü hediyelerle Ötüken’e geri döndü. Bu tarihten sonra Çinliler bin yıl boyunca bir daha batıya doğru ilerlemedi.

İç isyanlar sonucunda zor duruma düşen Çin’in, Uygurlardan değil Araplardan yardım istediğini iddia edenler vardır. Genelde İslâm tarihini yazanlar bu düşüncededirler. Halbuki Çinlilerin daha 7 yıl önce savaştıkları Araplardan değil, Talas Savaşında taraf olmayan Uygurlardan yardım istemeleri daha mantıklıdır.

Atilla’dan sonraki birçok Türk boyu gibi, II.Göktürkler de yüzlerini batıya çevirmişlerdi. Ama, şans eseri aynı dönemde, Müslümanlığın getirdiği yeni heyecanla Araplar, doğuya doğru ilerliyorlardı. Bu nedenle Türkler, Kültigin gibi bir liderin önderliğinde bile Arap direnişini kıramadılar. Dolayısıyla batıya doğru fazla ilerleyemediler. Böylece iki millet birbirine rakip olmuştu. İşte Talas savaşı, önce rekabeti giderdi. Sonra Türklerle, Arapların birbirlerine karşı kinlerini azalttı.

Bu savaş, Türklerin geleceği üzerinde çok etkili oldu. Orta Asya’nın Çin egemenliğine girmesi ihtimali ortadan kalktı. Çünkü, gerek Mani dini, gerekse Budizm Çin’de hızla yayılmaktaydı. Bu iki din de sakinliği ve yumuşak huyluluğu öğütlemekteydi. Belki de bu anlayışlarının etkisiyle kabuklarına çekildiler. Bin yıl boyunca bir daha ilerlemediler. Çin, eski sülâleleri olan Han’lar döneminin (M.Ö.206-M.S.220) sınırlarına ancak 1770’lerde Doğu Türkistan’ı alarak ulaşabildi.

Göktürklerin yıkılmasından sonra bölge halkındaki iç dinamikler yok olmamıştı. Talas Savaşından sonra Türkler, yüzlerini tekrar batıya doğru çevirdiler. Türk boyları içerisinde sadece Uygurlar batıya yönelmediler. Onlar genelde Çin ile ilgilendiler. Ana Türk gurubundan ayrı ve yalnız kaldıkları için Çinlilere (Uygurcada Hıtaylar) üstünlük sağlayamadılar. Sonunda Çin üstünlüğünü kabul ettiler (1757). Ama kültürel olarak varlıklarını korudular.

Diğer Türk boyları Çin üzerine artık ciddiyetle gitmediler. 12. ve 13. yüzyıllardan itibaren de Timur’un yarım kalan seferi hariç (1405), Türkler Çin’e bir daha sefer yapmadılar. Türklerin yönlerini Batıya çevirerek, zamanla Ötüken Vadisini terk etmelerinden sonra, bu bölgeye Moğollar yerleşmeye başladılar.

İsmail Hakkı Küpçü

Başa Dön | "Talas Savaşı" makalesini yazdır


Yazıların bütün hakları İsmail Hakkı Küpçü'ye aittir
 

Önceki | Ana Sayfa | Geri Dön | Sonraki

Son Güncelleme 02.07.2005

kamagra bivirkninger cialis online danmark cialis rezeptfrei levitra dosierung viagra online kaufen levitra erfahrungsberichte kamagra oral jelly bestellen deutschland kamagra 100mg preis cialis patent cialis erfahrungen viagra en ligne cialis effet secondaire levitra en ligne kamagra gel pas cher levitra avis cialis 20mg pas cher cialis ou viagra kamagra 100mg pour femme in nederland hvor kjøpe generisk cialis på nett i Norge
kamagra online uk levitra online uk buy cialis london cialis pills for sale uk viagra tablets uk viagra for sale uk buy kamagra uk cialis rezeptfrei levitra dosierung viagra online kaufen levitra erfahrungsberichte kamagra oral jelly bestellen deutschland kamagra 100mg preis cialis patent cialis erfahrungen polos baratos polos ralph lauren polos lacoste polos ralph lauren outlet polos hombre polos lacoste baratos in nederland hvor kjøpe generisk cialis på nett i Norge
viagra tablets australia cialis online australia kamagra 100mg oral jelly australia viagra for sale australia cialis daily australia kamagra gel australia levitra online australia viagra priser apotek levitra virkning cialis en om dagen viagra virkning kamagra bivirkninger cialis online danmark cialis rezeptfrei levitra dosierung viagra online kaufen levitra erfahrungsberichte kamagra oral jelly bestellen deutschland kamagra 100mg preis cialis patent cialis erfahrungen
new balance damen nike free 4.0 flyknit nike free run nike air max nike sneakers nike free run 2 nike huarache louis vuitton taschen nike free flyknit fred perry polo timberland schweiz nike cortez nike schuhe nike air force 1 air jordan schweiz louis vuitton neverfull fred perry schweiz